دوهفته نامه تندیس – شماره 156 – 3 شهریور 1388
بیانیة جمعی از کاریکاتوریستهای ایرانی، در خصوص نُهمین دوسالانة بین المللی کاریکاتور تهران، بازتاب گستردهای داشته و منجر به انتشار نظرات متعددی شده است. اما، این اولین باری نبود که کاریکاتوریستها دربارة یک اتفاق سیاسی دست به انتشار بیانیه میزدند. انتشار بیانیة سی وشش کاریکاتوریست مستقل ایرانی در حمایت از کاندیداتوری ریاست جمهوری میرحسین موسوی در آخرین روز تبلیغات دهمین دورة ریاست جمهوری ایران، اگرچه بسیار دیر بود، اما، از اتفاقاتی است که در بین کاریکاتوریستها سابقه نداشته است.
انتشار بیانیة تحریم دوسالانة کاریکاتور نیز اقدامی بیسابقه بود؛ چون تعدادی از کسانی که در دوره های گذشتة دوسالانه از اعضای شورای برنامه ریزی، هیأت داوران، دبیر اجرایی و برندگان جوایز اصلی بودند، این دوسالانه را تحریم کردند. همین نکته یعنی حضور این افراد خود به عنوان یکی از عوامل بازدارنده بود تا برخی از کاریکاتوریستهای مستقل از امضای این بیانیه خودداری کنند؛ چون بخش اعظم آنانی که بیانیه را امضا نکردند، در مناسبات اجرایی و برنام هریزی این دوسالانه جایی نداشتند و از چندین دوره پیش به عنوان مخالفین روند اجرایی دوسالانه - و نه مخالف برگزاری دوسالانه- بودند. در این بیانیه، که 10 مرداد 1388 به امضای بیش از یکصد کاریکاتوریست ایرانی درآمد و روی سایت پرشین کارتون قرار گرفت، کاریکاتوریستها با اشاره و انتقاد از رخدادهای پس از انتخابات دهمین دورة ریاست جمهوری در ایران، ضمن همدردی با مردم ایران، عدم مشارکت خود را در نُهمین دوسالانة بین المللی کاریکاتور تهران اعلام نمودند.
در این بیانیه آمده بود: «وقايع پس از انتخابات رياست جمهوري ايران، چنان انعکاس بينالمللي يافت که کمتر کسی از آن بيخبر است. همان طور که مي دانيد، مردم ايران با حضوري چشمگير و کمسابقه در انتخابات، خواهان بهبود وضعيت جامعه شدند. اما، اتفاقات ناگوار پس از آن، همه را متأثر کرد. روند اتفاقات اخير به گونهاي است که هيچ انسان آزادهاي نميتواند چشمان خود را بر آن ببندد و دم برنياورد. کاريکاتوريستها، که همواره در کنار مردم، سعي در به تصوير کشيدن رنجها و انتقاد از کاستيها و نکوهش خشونت و ترويج روح عدالتطلبانه داشته و همواره نداي صلحطلبي سر دادهاند، در شرايط حاضر همچون گذشته خود را در کنار مردمي ميبينند که اين گونه مورد بيمهري واقع شدهاند. ما کاريکاتوريستها همواره تلاش کردهايم با آثارمان، مردم افسرده از انبوه فشار و رنج را بخندانيم؛ اما چگونه ميتوان کشته شدن برادران و خواهران بيگناهمان را دید و باز هم خنديد و خنداند؟ در اين شرايط، نُهمين دوسالانة بينالمللي کاريکاتور تهران نيز از راه ميرسد. از آنجا که نشاط فرهنگي در جامعه، پس از رخدادهاي اخير از ميان رفته است، ما لزوم برگزاري چنين دوسالانهاي را به مصلحت ندانسته، خنديدن و خنداندن در فضاي کنوني را به دور از احساس مسؤوليت ميدانيم. بنابراین، ما کاریکاتوریستهاي امضاکنندة بيانيه، در این دوره از جشنوارة بزرگ و پرافتخار بينالمللي- که پيش از اين برآمده از همبستگي و همفکري کارتونيستهاي حرفهاي ايراني بوده و با تلاش اکثريت امضاکنندگان زير برگزار شده است- شرکت نکرده و از همکاری در برگزاری آن خودداری خواهیم کرد.»
12 مرداد 1388، خبر بازتاب این تحریم به عنوان تیتر اول روزنامة «اعتماد ملی» قرار گرفت. در همین روز سایت پرشین کارتون اعلام کرد: «خبر این تحریم بر روی خروجی خبرگزاری هایی مانند AFP، رویترز، بیبی سی، سایت دویچه وله آلمان و وب سایت فرانسه 24 قرار گرفته و بسیاری از سایت های داخلی، وبلاگها و روزنامه ها به انتشار آن پرداخته اند.»
هادی حیدری، مدیر سایت پرشین کارتون و مدیر هنری روزنامه اعتماد ملی، در این روز، در مصاحبه با خبرگزاری ایلنا (خبرگزاری کار ایران)، ضمن بیان این نکته که حرکت کاریکاتوریست های ایرانی صرفاً جنبة صنفی داشته و سیاسی نیست، گفت: «این حرکت یک مسألة کاملاً مستقل است و از طریق یک خرد جمعی صورت گرفته است.» حیدری، با اشاره به واکنشهای غیر رسمی دولت و وزارت ارشاد به این حرکت، گفت: «تاکنون هیچ مكاتبه اي از هیچ مسؤولی دریافت نشده، اما بعضی از مسؤولان از طریق تماس تلفنی خواستار تجدید نظر و بازپس گرفتن امضا از کاریکاتوریستها شدهاند. همچنین حیدری در گفتوگو با سایت دویچه وله در جواب به سؤال این سایت که: تدوین این بیانیه چه مراحلی را طی کرد؟ گفت: «از مرحلة تصمیم به انتشار تا زمان انتشار این بیانیه، دوازده روز طول کشید. اول در یک جمع دونفره مطرح شد و سپس کار تصمیمگیری و سپس نوشتن و جمعآوری امضا در یک جمع دوازده نفره صورت گرفت.»
سید مسعود شجاعی طباطبایی، رئیس خانه کاریکاتور و دبیر هشتمین دورة بیینال کاریکاتور تهران، که یک روز پس از برگزاری انتخابات ریاست جمهوری در حوالی میدان ونک مورد ضربوشتم معترضین به نتیجة انتخابات قرار گرفته بود، در گفتوگویی اختصاصی با خبرگزاری جمهوری اسلامی، در 24 خرداد 1388، معترضین را جوانان فريب خورده و تحريك شده نام نهاد و خاطرنشان کرده بود: «اين صحنه ها حوادث تلخ دوران سالهاي ۶۰ تا ۶۴ را در جبهة مبارزه با معاندين در كردستان و منطقة جنگي بوكان به ياد من آورد. در اين روزها هر كسي كه در تهران ريش دارد و قيافة بچه مذهبي و مسلمان دارد، مورد حملة جوانان فريب خورده قرار ميگيرد، و ديدن اين حركات غير معمول به شدت احساس بدي به مردم ميدهد.»
خانه کاریکاتور، که دربارة وقایع پس از انتخابات و حتا ضرب وشتم مدیر خود خبری روی سایت ایران کارتون قرار نداده بود، پس از انتشار اخبار بازتاب بیانیه، به عنوان متولی برگزاری این بیینال تا چند روز از ابراز هرگونه نظر خودداری کرد. اما سایت ایران کارتون یک هفته بعد جوابیهای منتشر کرد که ده روز بعد مجبور شد آن متن را از روی سایت فارسی خود حذف کند! در ابتدای این بیانیة ده مادهای با عنوان «حرکت صنفی یا سیاسی» آمده بود: «با توجه به این که- پس از گذشت چند روز- این بیانیه از حالت صنفی و هنری خود خارج شده و بیشتر جنبة سیاسی پیدا کرده، ذکر چند نکته در این ارتباط ضروری به نظر میرسد.»
در بند 8 بیانیة خانه کاریکاتور اشاره شده بود: «تعدادی از کارتونیست های امضاکنندة بیانیه، ضمن تماس با خانه کاریکاتور، درخواست اعلام اعتراض نسبت به این بیانیه و پس گرفتن امضای خود نموده اند؛ چون معتقدند: متن بیانیة منتشر شده، با متنی که برای آنها، برای جلب نظر و امضایشان فرستاده شده، تفاوت ماهوی دارد.»
هرچند خانه کاریکاتور هیچ وقت این ادعای خود را ثابت نکرد. اما هادی حیدری در 18 مرداد 1388، یادداشتی با عنوان تحریم دوسالانه و شش نکته در سایت خود (پرشین کارتون) منتشر کرد. او در این یادداشت، با اشاره به این که پس از گذشت ده روز تعداد امضاکنندگان از مرز صدوچهل نفر گذشته است، نوشت: «تمامی کارتونیست های حاضر در بیانیه از روی اختیار به امضای آن اقدام کرده اند و هیچ اجباری در گرفتن امضا از آنان نبوده است. به گواه برخی از کارتونیست های امضاکننده، برخی مسؤولین برگزاری دوسالانه، از طریق تماس تلفنی با برخی امضاکنندگان، خواستار بازپس گیری امضای آنان شدند. اما تمامی آنان پای امضای خود ایستاده و به انتخابی که کرده بودند، ایمان دارند.» او همچنین پیشنهاد کرد: «پیشنهاد میکنیم امضاکنندگان این بیانیه و معترضان به آن، که در عین حال بیان کرده اند که «هیچ انسان آزاده ای از آسیب دیدن همنوع خود خوشحال نمیشود»، اما معتقدند این حرکت سبب تضعیف کاریکاتور ایران در عرصه های داخلی و بین المللی میگردد، نمایشگاه بین المللی مستقلی با موضوع رخدادهای پس از انتخابات ریاست جمهوری، با همکاری تمامی این کارتونیست ها و به شکل غیر دولتی، برگزار کنند. بدیهی است تمام کاریکاتوریست های آزاده و همة گروه های کاریکاتور ایران با این حرکت همراهی کرده و از آن حمایت میکنند.»
25 مرداد 1388، خبرگزاری فارس با انتشار خبری اعلام کرد: «مسعود شجاعي با تحريم كنندگان دوسالانة كاريكاتور گفت وگو ميكند.» در این خبر، شجاعی طباطبایی، ضمن انتشار جوابیة ده ماده ای خانه کاریکاتور، گفته بود: با شش نفر از نمایندگان لیست صدوپنجاه نفرة تحریم کنندگان دوسالانه به گفت وگو مینشیند. او گفته بود: «از ميان اين هنرمندان شش نفر جزو كساني هستند كه در ليست تحريم كنندگان دوسالانه قرار دارند و قرار است در اين نشست با آنها هم فكري كنيم و راهكاري را براي برون رفت از اين وضعيت پيدا كنيم. به اعتقاد ما، اين موضوع از شكل صنفي و هنري خود خارج شده و به يك اتفاق سياسي تبديل شده است، كه متأسفانه بازتاب هايي را نيز در سطح جهان به همراه داشته است.»
«نشست هم اندیشی در ارتباط با نُهمین دوسالانة بینالمللی کاریکاتور» روز بعد در خانه کاریکاتور برگزار شد. گزارش  این نشست در 26 مرداد روی سایت ایران کارتون منتشر شد؛ گزارشی که مسعود شجاعی طباطبایی یک هفته بعد مجبور شد، ضمن عذرخواهی از کاریکاتوریستهای شرکت کننده در نشست آن را از روی سایت ایران کارتون حذف کند و مسؤول جوان روابط عمومی را به خاطر انتشار این خبر از مسؤولیت سایت ایران کارتون کنار بگذارد. شجاعی طباطبایی حتا مصاحبه اش را با خبرگزاری های ایسنا، فارس و ایرنا در 27 مرداد 1388 هم نپذیرفت و اعلام کرد: در آن زمان برای داوری مسابقة چین در این کشور حضور داشته و هر خبرنگار برداشت شخصی خود را از گزارش نشست هم اندیشی منتشر کرده است! خبرگزاری فارس از قول شجاعی طباطبایی تیتر زده بود: «تحریم دوسالانة کاریکاتور، نوعی خودزنی است.» فارس در تیتر خود، شجاعی را دبیر نُهمین دوسالانة کاریکاتور معرفی کرده و از جانب وی گفته بود: «اين بيانيه خواسته يا ناخواسته سياسي شده است و اگر دوسالانه به تعويق هم بيفتد، تعويق آن هم سياسي ميشود. بنابراين، ضمن احترام به هنرمنداني كه نسبت به اتفاقات اخير حساس شده اند، احساس ميكنيم، چون اين جريان از مسير طبيعي خود خارج شده و سياسي شده و بهرهبرداري آن را ديگر كشورهاي معاند با نظام انجام ميدهند، دوسالانه بايد در زمان مقرر خود برگزار شود.» خبرگزاری ایسنا هم نوشته بود: «شجاعی طباطبایی اعلام کرده است که نُهمین دوسالانة کاریکاتور در موعد مقرر برگزار خواهد شد.» خبرگزاری ایرنا هم با انتخاب تیتر «نُهمين دوسالانة کاريکاتور تهران با قوت وقدرت برگزار ميشود»، از قول شجاعی طباطبایی نوشت: «برخي از اعضاي پرشين کارتون، که در واقع اپوزيسيون هستند، در دوسالانة قبل نيز به دليل ارائة موضوع هولوکاست، به عنوان يکي از موضوعات دوسالانه، در آن شرکت نکردند. ولي هشتمين دوسالانة کاريکاتور به خوبي برگزار شد. برخي از هنرمندان کاريکاتوريست درگير اين بيانية خوش خط وخال شدند و فکر ميکنند، در صورتي که در دوسالانه شرکت کنند، خود را در مقابل مردم قرار دادند، در حالي که برپايي دوسالانة کاريکاتور يک اتفاق هنري است که مهمترين مزاياي آن براي خود هنرمندان کاريکاتور است.» البته کاریکاتوریست ها به خوبی میدانند که هولوکاست موضوع دوسالانة هشتم نبوده است!
اما گزارش نشست هماندیشی چه بود و چه مسائلی در آن مطرح شد که سید مسعود شجاعی طباطبایی مجبور شد آن را از سایت ایران کارتون حذف کند؟ در این نشست جواد عليزاده، محمدرفيع ضيايي، محمدحسين نيرومند، محسن نوري نجفي، جمال رحمتي، سيدمحمود جوادي، علي درخشي، بزرگمهر حسين پور و محمدرضا دوست محمدي حضور داشتند و به نقدوبررسی بیانیه و مسائل حواشی آن پرداختند. متأسفانه در صحت وسقم متن گزارش منتشر شده تردید وجود داشت و به نوعی تنظیم شده که انتشار آن از سوی تندیس میتواند موجبات پیگرد را از سوی شرکت کنندگان در بر داشته باشد. هرچند فقط بزرگمهر حسین پور نسبت به شکل انتشار و مطالب آن اعتراض کرده و دیگران در قبال آن سکوت کردهاند!
انتشار نامة بزرگمهر حسین پور، که 28 مرداد 1388 در سایت پرشین کارتون با عنوان «صدای آن سیلی هنوز هم شنیده میشود!»، از نگاهی یکسویه، گزینشی و یک جانبه ای  پرده برداشت که پیش از این در سایت ایران کارتون امری عادی تلقی شده بود. نامة بزرگمهر حسین پور باعث برکناری مسؤول روابط عمومی خانه کاریکاتور از مسؤولیت ادارة بخش فارسی سایت خانه کاریکاتور و سپس انتشار کامنتی از سوی یکی از کاریکاتوریست ها شد که در آن ضمن گلایه، از گزینش یک سویه و جانبدارانة بخشهایی از کامنت هایش در این سایت به واسطة مدیر سایت خبر میداد. بزرگمهر حسین پور در این نامه نوشته بود: «با توجه به این که آقای نیرومند در آخر جلسه به دوستان سایت ایران کارتون توصیه کرد که گزارش آن جلسه را منتشر نکنند و این جریان را در همان جا تمام کنند، و البته قراری هم بر این نبود که به این شکل و شیوة خاص با موچین مطالب مطرح شده در آن جلسه انعکاس پیدا کند، این جریان توسط ایشان ادامه پیدا کرد و ظاهراً دوستان میل به اتمام جریان را ندارند.» او در بخش دیگری از نام هاش اشاره کرده بود: «گزینش و گذاشتن این برش از کلام من به این شکل و شیوه در سایت ایران کارتون جز بددلی و غرض ورزی این دوستان را القا نمیکند. و خوانندة ناآگاه چنین نتیجه خواهد گرفت که من کلاً از ایران کارتون و سیاستگذاران و دستاندرکارانش تعریف وتمجید کرده ام و مدحشان را گفته ام و دیگر به توهین و تخریب پرشین کارتون پرداخته ام! آیا جز برای این است که دوستان قدیمی را به جان هم بیندازند؟ که نشان میدهد آنها برای نجات خودشان و کشیدن موضوع اصلی به حاشیه و «شخصی» کردن جریان، حاضرند به هر شیوه ای عمل کنند و با آبرو و روابط و دوستی های افراد بازی کنند تا بلکه جایگاه خودشان را محکم تر کنند؟» او سپس خطاب به سید مسعود شجاعی طباطبایی نوشته است: «اما گرامیان خانه کاریکاتور، سایت ایران کارتون و جناب آقای شجاعی عزیز؛ این شیوة بازی بسیار کهنه شده است. کمی خودتان را به روز فرمایید. اگر به زور میخواهید حرکت انسان دوستانة صدوبیست کاریکاتوریست و کارتونیست را شخصی یا سیاسی کنید، اگر به زور از بین بردن دوستی ها و حرمت ها، اطرافیانتان میخواهند این حرکت زیبا، دور از خشونت، هنرورزانه و لطیف جمعی هنرمند را کوچک و شخصی جلوه دهند ... اگر دوستانتان میخواهند از بودجة بیت المال و خانة کاریکاتوریست ها استفاده کنند و کاریکاتوریست ها را از هم دور کنند ... ایرادی ندارد ... اما بهتر است قبلش به این قصه گوش کنید و گوش کنند؛ قصد من از تحریم به دو سال پیش بازمیگردد، زمانی که در جریان دوسالانة گذشته، آقای بزرگواری- که در صورت لزوم اسمش را خواهم آورد- در محل نمایش فرهنگ و هنر، یعنی موزة هنرهای معاصر تهران، خارج از جلسه ای که با داوران خارجی داشت، «سیلی» محکمی به صورت یکی از کاریکاتوریست ها زد، که البته میتوانست به صورت هر کاریکاتوریست دیگری زده شود. آن «سیلی» همان جا تمام شد، اما صدای آن هنوز هم شنیده میشود. من از همان روز تصمیم گرفتم که دیگر در دوسالانه ای که آن بزرگوار! حتا گوشه ای از آن را گرفته باشد ... شرکت نکنم. جامعة ما در طول تاریخ از این جنس آدم های بزرگواری که جلوی «خشم» خود را نتوانسته اند بگیرند، همیشه زخم خورده است. و بدیهی است اگر کسی به این رفتار و کردار اعتراض نکند، تا ابد صورت های بسیاری «سیلی» خواهد خورد. شخص من این بیانیه را برای جلوگیری از «خشم» امضا کرده ام، که دیگر کسی این حق را به خود ندهد که به صورت دوستم و یا دوستانم سیلی بزند.»
سید مسعود شجاعی طباطبایی پس از انتشار این نامه، یادداشتی را در 31 مرداد 1388 با عنوان «سخنی با دوستانم» در سایت ایران کارتون منتشر کرد. او در این یادداشت نوشت: «هدف از برگزاری جلسه ای تحت عنوان هم اندیشی دربارة دوسالانة کاریکاتور، با حضور برخی از هنرمندان مطرح و برجستة کاریکاتوریست، پیدا کردن راه کارهایی جهت جلوگیری از تفرقه و کدورت و ایجاد تفاهم در این ارتباط بود. در ابتدای این جلسه نیز اعلام کردم که سرمایة اصلی من، دوستان هنرمندم میباشند، و در تلاشم تا زمینه ای برای حل این مشکل با همفکری این عزیزان برای برون رفت از این وضعیت پیدا شود.» او در ادامه به گزارش نشست، که در سایت ایران کارتون منتشر شد، اشاره کرد و نوشت: «اما متأسفانه به نظر میرسد، در متنی که در سایت ایران کارتون ارائه شد، مسائل مطروحه موجبات ناراحتی و دلخوری بعضی از دوستان را فراهم کرد. لذا در اقدامی یک جانبه کل مطلب را حذف کردم. در عین حال، با پوزش از درج مطلب مطروحه در جلسة فوق الذکر، از هنرمندان و دوستان حاضر در جلسه، امیدوارم در اولین روز از ماه مبارک رمضان مرا حلال نموده، و از خداوند منان میخواهم تا در این روزهای عزیز دشمنی ها به دوستی، کینه ها به یکرنگی و دوری ها به پیوند تبدیل شوند. از این به بعد نیز شخصاً هدایت سایت ایران کارتون فارسی را به عهده می گیرم و خوشحال میشوم در این ارتباط مرا یاری نمایید. لازم به ذکر است که بنده در این مدت، به علت عدم حضور در خانه کاریکاتور (به واسطة حضور در داوری چین و مسافرت) به هیچ وجه مصاحبة حضوری با هیچ کجا نداشتم و در گفت وگوهای تلفنی، متأسفانه ارجاع من به مطلب مورد اشاره باعث شده تا این تصور پیش آید که بنده با جراید مصاحبه داشته ام. لازم به ذکر است، مطالبی که از طرف من در ظرف ماه های گذشته در جراید منتشر شد، صرفاً ارجاع به سایت ایران کارتون فارسی بود، و بدیهی است که هر خبرنگار نشریه ای برداشت شخصی خود را از این ماجراها منتشر کرده است. تا اطلاع ثانوی نیز با هیچ خبرگزاری یا رسانهای مصاحبه نخواهم کرد.»

مسأله دوسالانه ها میتواند مهمترین چالش وزیر جدید ارشاد در دولت دهم باشد. تا امروز هنوز تحریمی ها سر موضع خود ایستاده اند؛ مدیران، نیروهای خودسر را مسؤول افتراق میدانند و حالا دوسالانه نهم مانده است و متولیانی که باید میان کاریکاتوریست ها و موضع ارشاد در قبال دوسالانه یکی را انتخاب کنند.